7. Innerlijke conflicten door een ideaalbeeld

Hoe kan therapie genezen 7

De overgang van kind naar volwassene, de puberteit, kun je bij uitstek de tijd noemen om allerlei verschillende soorten gevoelens te ontdekken en emotioneel te groeien. Allerlei emoties, spanningen, onzekerheden en groeipijnen horen daarbij. Volgens de Amerikaanse psychiater en psychoanalytica Karen Horney (1991, vorige blog) ontstaan spanningen of innerlijke conflicten vooral als je eisen aan jezelf stelt die passen in het ideaalbeeld, maar die niet horen bij het ware zelfbeeld. 

In de puberteit of later kan een gevecht ontstaan tussen het ware zelf, datgene wat je echt kan en bent, en het ideale zelf, dat wat je in je verbeelding kunt of wilt zijn. Dit levert intern behoorlijke conflicten op, die je kunt voelen in de vorm van ontevredenheid, verzet, angstaanvallen, somberheid, moeheid, of uitputting.

Als je een ideaal zelfbeeld nastreeft, voel je je de ene keer geweldig als het af en toe inderdaad lukt om aan je idealen te voldoen. Het andere moment voel je volledig tekortschieten op moment dat je er niet aan kan voldoen. Zo krijg je een wisselend, instabiel gevoel afhankelijk van de normen die je hebt gesteld. Ook kunnen mensen op allerlei manieren gaan proberen dit ideaal beeld in stand te houden, waarbij veel middelen geoorloofd zijn, van lief zijn, iets voor een ander doen, vleien, beïnvloeden, tot jokken, bedriegen, liegen, bedreigen en manipuleren.

Naast het ideale beeld van jezelf heb je ook een eigen oorspronkelijk, echt zelf. Dit ware zelfbeeld heeft weinig last van spanningen of conflicten. Daarbij streef je geen normen na, maar ontwikkel jezelf op basis van wensen en verlangens die in jezelf zitten. Je ontwikkelt je op basis van de spontane gevoelens die in je opkomen in plaats van aan de hand van wensen en normen van anderen. Je leert weer luisteren naar signalen van jezelf die zijn ondergesneeuwd door de opgelegde normen en wensen van anderen. Dit ware, echte, zelf is de basis van persoonlijke groei. Daar ligt ook de kern van therapie volgens Horney.

Ontwikkeling van eigen identiteit door therapie
Horney gaat er vanuit dat therapie een proces is dat zich in zijn eigen tempo ontwikkelt met een volledig eigen logica waarin steeds meer delen van de persoonlijkheid tot rijping komen.

Ze waarschuwt voor te optimistische, makkelijke en snelle genezing van klachten. Een snelle verbetering van symptomen betekent meestal niet erg veel. De symptomen zijn eigenlijk signalen van onderliggende problematiek die zo ie zo niet te genezen is. Volgens Horney kunnen we de verkeerde koers die de ontwikkeling van een persoon heeft genomen ook niet genezen. We kunnen iemand alleen assisteren om hem geleidelijk over zijn eigen moeilijkheden heen te laten groeien, zodat hij meer en meer een prettigere, minder veeleisende, constructieve ontwikkeling kan gaan volgen.

De doelen in therapie zijn gericht op het vinden van zichzelf, en de mogelijkheid om het ware zelf te ontwikkelen. Het aangaan van bevredigende menselijke relaties is daar een belangrijk deel van, maar ook voldoening kunnen ervaren in werk en het aangaan van verantwoordelijkheden.

Wat daarvoor nodig is, is in het kort dat iemand alle behoeften, wensen en doelen die zijn groei belemmeren, te boven kan komen of kan overwinnen. Iemand kan zich pas echt gaan ontwikkelen als die kan zien dat deze behoeften en gewenste doelen eigenlijk illusies zijn. Je zult je valse trots en hoop moeten gaan opgeven om je eigen echte mogelijkheden te bevrijden.

Je zou kunnen zeggen dat de sleutel van verandering ligt in de veranderde waarneming van het kind van zijn omgeving. Iemand kan zichzelf pas ontwikkelen als hij zich ontdaan heeft van een fantasievolle, maar irreële en te ideale kijk op de werkelijkheid. Geloof mij maar dat wat Horney beschrijft een moeilijk proces is, waarin je met pijn en moeite afstand moet doen van een fantasiewereld, waarin je je in de kindertijd zo veilig hebt gevoeld.

Blanchefleur Johnston     Blanchefleur Johnston


Literatuur
Horney, K. D (1991). Neurosis and human growth, The struggle towards self realisation.

Advertenties

6. Genezing door emotionele groei

Hoe kan therapie genezen 6

Een therapie die me erg aanspreekt als het gaat om genezing, is de genezing door emotionele groei van Karen Horney (1991). Karen Horney was een bekende Amerikaanse psychoanalyticus. Ze werd geboren in 1885 in Duitsland. Ze studeerde medicijnen en verdiepte zich in de psychoanalyse van Freud. Ze was echter ook kritisch over de ideeën van Freud, vooral als het ging om zijn ideeën over aangeboren verschillen tussen mannen en vrouwen. 

Ze heeft een paar prachtige boeken geschreven. Ik zou er uren over kunnen praten, zo knap en boeiend heeft ze het onder woorden gebracht. Haar bouwwerk van ideeën heeft mij veel inzicht gegeven in hoe therapie kan werken. Elke therapeut waarover ik vertel, heeft natuurlijk een mooie visie of theoretisch bouwwerk ontwikkeld over hoe we mensen met psychische klachten zo goed mogelijk kunnen helpen.

Het helpt mij wel om elk van die bouwwerken als het ware voor me te zien en dan te kijken hoe ze naast of in elkaar kunnen passen. Ik zou de hemel vol willen schilderen met deze kastelen zodat jij ook kan zien hoe al die prachtige therapieën bij elkaar kunnen passen. Daar droom ik van, dat al die therapieën als een gaaf geheel uiteindelijk bij elkaar passen, en dat er maar een enkele sleutel nodig is om de deuren te openen.

Laat ik eerst maar eens de ideeën van Horney proberen op een heldere manier aan je vertellen. In haar boek Neurosis en Human Growth (1991) legt ze uit wat het uiteindelijke doel van een therapie is. Het heeft te maken met emotionele groei door te luisteren naar eigen spontane wensen en gevoelens in plaats van naar bedachte wensen en normen. Je gaat als het ware terug naar je zelf, naar je oorsprong wat bij jou past. Dit lukt volgens haar pas als je langzamerhand je ideale zelf kan loslaten en terugkeert bij je echte, spontane zelf. Ze noemt het zelfrealisatie. Hoe ze dat voor zich ziet, kom ik nu op.

Liever het ware zelf dan het ideale zelf
Het uitgangspunt van Horney (1991) is dat je eigen reële, persoonlijke zelfbeeld in de knel komt doordat je een ideaal zelfbeeld wilt ontwikkelen. Door steeds beter en perfecter te willen worden, raak je jezelf steeds meer kwijt. Er is een subtiel maar belangrijk onderscheid tussen enerzijds jezelf verbeteren om echt jezelf te kunnen zijn en anderzijds jezelf verbeteren om te voldoen aan een ideaal van jezelf.

In het eerste, reële geval probeer je om zo goed mogelijk met de omstandigheden om te gaan door te accepteren dat je bepaalde dingen wel kunt en andere dingen niet, gegeven jouw persoonlijkheid. In het tweede geval, probeer je zo goed mogelijk en zelfs perfect te worden in de ogen van anderen en de ideale norm die er bestaat.

Er ontstaat een soort strijd tussen datgene wat je graag zou willen zijn, en degene die je eigenlijk bent. Je cijfert als het ware jezelf weg om te voldoen aan het ideaal dat je in je hoofd hebt voorgesteld. Hierdoor ontstaat er een grote spanning tussen je echte wensen en behoeften, en de bedachte wensen en behoeften.

Verbeelding en fantasie als oplossing
Misschien vraag je je af waarom we dan eigenlijk zo’n ideaal creëren. Dat verklaart Karen Horney ongeveer zo. Volgens haar heeft iedereen een unieke eigen identiteit, het ware zelf. Dit zal zich vanzelf ontwikkelen als het de ruimte krijgt. Het gebeurt echter nogal eens dat je als kind in de klem komt, en te weinig vrijheid krijgt om jezelf op een natuurlijke manier te ontwikkelen. Kinderen kunnen dat gaan oplossen door hun fantasie en verbeelding te gebruiken.

In hun verbeelding kunnen ze veel meer dan in het echt. In hun verbeelding zijn ze prinses of held, of de ridder die alles kan en elke moeilijkheid of onrecht overwint. Ze vormen zich in hun hoofd een ideaal van wat ze in het echt niet kunnen. Dat geeft niets, dat is een normale ontwikkeling. Deze verbeelding en fantasie kunnen echter ook in het volwassen leven een grote rol blijven spelen. Veel kinderen ontwikkelen ongemerkt in plaats van hun ware zelf, een ideaal beeld van zichzelf dat stand houdt tot ver in de volwassenheid en soms een heel leven blijft bestaan.

Proberen een ideaal of perfect leven te leiden in onze tamelijke onvolmaakte wereld leidt onherroepelijk tot frustraties, conflicten en problemen met jezelf en anderen. Bovendien strookt dat ideale beeld van jezelf of die fantasie die je hebt gecreëerd vaak niet met je eigen persoonlijke karakter. Daardoor ontstaan er ook innerlijke spanningen tussen gevoelens door de persoon die je graag wilt zijn en je eigen echte gevoelens. De therapie van Horney richt zich daarom op het alsnog leren ontdekken van je ware zelf en het volbrengen van de emotionele groei van het kind naar de volwassenheid.

Blanchefleur Johnston  Blanchefleur Johnston

Literatuur
Horney, K. D (1991). Neurosis and human growth, The struggle towards self realisation.