63. Deskundig dresseren van een cliënt

Hoe kan therapie genezen 63.

Ik ben weinig therapeuten tegengekomen zoals Ruppert (2012) en Malan (1983) die gevoel hebben voor de onnoembare ervaring van onveiligheid die veel kwetsbare cliënten liever verborgen houden.

Ik wil je hier daarom graag waarschuwen dat deze onveiligheid en bijbehorende overlevingsmechanismen heel makkelijk over het hoofd gezien worden. De vraag dringt zich bij me op of therapeuten, mezelf inbegrepen, niet regelmatig per ongeluk bezig zijn om cliënten die gevoelig zijn een kunstje aan te leren. In de therapie draait het er soms op uit dat de cliënt geen hulp krijgt, maar vooral leert om de normen, ideeën en waarde van de therapeut over te nemen.

Een goede therapie is misschien die therapie waarbij een therapeut doorheeft dat zijn eigen opvatting en theorieën mogelijk slechts als een placebo zullen werken en dat daarbij niet alleen de cliënt maar ook de therapeut behaagd wordt. Het pakket aan wensen en eisen waaraan een cliënt bij veel therapieën moet voldoen om beter te worden, kan zelfs haaks staan op de ontwikkeling en emotionele groei tot zelfstandigheid van een cliënt.

De symptomen verdwijnen door de overtuigingskracht van de gebruikte theorieën en interventies, maar keren in een ander vorm weer terug, omdat de cliënt niet geleerd heeft ze zelf aan te gaan en op zijn eigen manier te verwerken of op te lossen.

Natuurlijk kunnen we een cliënt een heleboel soorten gedrag aanleren en afleren. We kunnen een cliënten sociale vaardigheden aanleren en zorgen dat ze zich netter gedragen en beter functioneren in de maatschappij. We kunnen ze leren relativeren en zelfs leren geloven dat ze niet meer bang hoeven te zijn voor de dood (zie blog 36, de dood is niet eng, K. Byron, 2002).

Uiteindelijk zullen cliënten die zich in hun jeugd onvoldoende hebben kunnen ontwikkelen tot emotioneel stabiele personen een veilige proeftuin nodig hebben. In die proeftuin kunnen ze alsnog al die dingen uitproberen die ze als kind hebben overgeslagen, zoals het niet hoeven voldoen aan de verwachtingen, tekort mogen schieten, aandacht opvragen, en ook boos worden, de strijd aangaan en daarbij de grenzen leren accepteren die een volwassen, betrokken ander daaraan stelt.

Weerstand als signaal van een overlevingsmechanisme

Over overlevingsmechanismen wil ik nog wat kwijt. Ik zie een verband tussen verdedigingsmechanismen, bescherming en overlevingsmechanismen. Eerder had ik het over Kohut (1984) die de bekende verdedigingsmechanismen van Freud (1965) omgedoopt had tot beschermingsmechanismen. De weerstanden en verdedigingen die Freud benoemd had, waren volgens hem geen weerstanden, maar waardevolle acties om jezelf te beschermen tegen het opdringerige of grensoverschrijdend gedrag van anderen en van therapeuten (zie blog 12).

Kohut zag weerstand tegen de therapeut dan ook niet als een noodzakelijk deel van het therapieproces, maar eerder als een signaal dat de therapeut te weinig rekening houdt met de cliënt, en zich te weinig inleeft in de positie van de cliënt.

We zouden de verdediging- en beschermingsmechanismen in de lijn van Ruppert (2012) echter ook kunnen benoemen als overlevingsmechanismen. Allerlei rationalisaties, verklaringen, afweer en weerstand kunnen we dan zien als overlevingsreacties in een onveilige omgeving. Die overlevingsreacties bestaan uit een afsplitsing van het gevoel waardoor je angst, pijn, verdriet of afwijzing niet hoeft te voelen.

Dit afsplitsen zorgt er ook voor dat je op dat moment geen contact voelt met jezelf of met anderen. Het is in die zin geen gezond verdedigings – of beschermingsmechanisme maar een vorm van dissociatie om pijnlijke gevoelens niet te hoeven aangaan.

Dit biedt een ander perspectief op hoe een therapeut met allerlei rationalisaties en weerstand om kan gaan. Weerstand is dan inderdaad zoals Kohut zegt een signaal van de cliënt dat de therapeut te weinig rekening houdt met de leefwereld van de cliënt.

Bovendien zou het dan een signaal zijn dat iemand zich nog niet veilig genoeg voelt om emoties die hij altijd buiten de deur heeft gehouden, te laten zien. De cliënt heeft die gevoelens moeten afsplitsen om op een bepaald moment alleen verder te kunnen en door te gaan met zijn leven. Het gaat dan vaak om gevoelens die iemand liever verborgen houdt zoals een overweldigend gevoel van verlies, verdriet of afwijzing. Het kan soms lang duren voordat die gevoelens in therapie uiteindelijk aan de orde kunnen komen.

Blanchefleur Johnston  Blanchefleur Johnston

Literatuur
Byron, K. (2002). Vier vragen die je leven veranderen. Utrecht: Spectrum.
Freud, S. (1965/1910). The Origin en Development of Psychoanalysis. Washington: Gateway Editions.
Kohut, H. (1984). How does analysis cure? Chicago: Chicago Press.
Malan, D.H. (1983). Individuele psychotherapie. Houten: Bohn, Stafleu, van Loghum.
Ruppert, F. (2012). Bevrijding van trauma, angst en onmacht. Op weg naar gezonde autonomie en liefde. Eeserveen: Uitgeverij Akasha.

Advertenties

12. Verdedigingsmechanismen of beschermingsmechanismen?

Hoe kan therapie genezen 12.

Elke therapeut heeft zo zijn eigen blinde vlek die door andere therapeuten gelukkig en graag opgemerkt wordt. Zo ontwikkelt therapie zich en wordt het hopelijk steeds beter. Therapeuten bedenken steeds nieuwe en creatieve manieren waarbij oudere theorieën aangepast of verbeterd worden.

Zo heeft Kohut (1984, zie blog 3) de bekende verdedigingsmechanismen van Freud omgedoopt tot beschermingsmechanismen. Hij heeft sommige begrippen van Freud min of meer omgedraaid. De zogenaamde weerstanden en verdedigingen zijn volgens hem helemaal geen weerstanden, maar waardevolle acties om jezelf te beschermen tegen het opdringerige of grensoverschrijdend gedrag van anderen, eerst van de eerste verzorgers en ouders, later bijvoorbeeld van de therapeut die graag wil dat zijn hulp aanvaard wordt.

Vooral tijdens het uitvoeren van traditionele psychoanalyse ondervond Kohut veel weerstand en agressie van de cliënten die hij behandelde. Hij weet dit mede aan de morele standaard van de psychoanalyse dat men de waarheid onder de ogen leert zien, en het wetenschappelijke idee dat het nodig is om zich bewust te worden van allerlei onbewuste, vaak schaamtevolle gedragingen. Hij zag weerstand dan ook niet als een noodzakelijk deel van het therapieproces, maar eerder als een signaal dat de therapeut te weinig rekening houdt met de cliënt, en zich te weinig inleeft in de positie van de cliënt.

Je leren beschermen tegen grensoverschrijdend gedrag
Het normale idee dat verdedigingsmechanismen belemmeringen vormden die je moest overwinnen, kwam bij hem op de schop. Er hoefde niets overwonnen te worden, want beschermingsmechanismen waren juist functioneel en dienden om de kern, het zelf van de persoon, gezond te houden. Mensen beschermen zich volgens Kohut om goede redenen tegen problemen van anderen en dat is ook heel belangrijk als je die problemen niet kunt dragen of er geen raad mee weet

Kohut neemt deze beschermingsmechanismen zeer serieus en ziet ze als onderdeel van het gedrag waar hij begrip voor heeft. Juist begrip en het rekening houden hoe de ander is met al zijn manieren om zich te beschermen, kan bijdragen aan genezing. Het af en toe per ongeluk te weinig rekening houden met de cliënt is overigens wel inherent aan het therapieproces.

Fouten maken in het proces is op zichzelf geen probleem. Een therapeut moet goed genoeg zijn, maar niet ideaal. Er zullen een steeds kleine misverstanden ontstaan en af en toe gebrekkige empathische reacties die niet traumatisch zijn. Dat biedt optimale frustratie waardoor een cliënt leert omgaan om met een feilbare wereld. Hij leert dat de therapeut niet alwetend is, dat diens begrip feilbaar is en dat zijn eigen gevoel over zichzelf toch het best te vertrouwen is.

Weerstand interpreteren als een verdediging die overwonnen moet worden in plaats van een bescherming waar rekening mee wordt gehouden, leidt volgens Kohut echter tot nodeloze fouten, frustraties, angst en wantrouwen tijdens het therapieproces.

Traditionele psychoanalyse kan volgens hem zelfs traumatisch zijn vanwege de nadruk op het op tafel leggen van allerlei pijnlijke en schaamtevolle gedachten. Kohut vergelijkt de traditionele psychoanalyse dan ook wel met het bed van Procrustus: de cliënt moet in het bed passen, en wordt gerekt of gekrompen net zolang tot die zijn weerstanden heeft overwonnen.

Verdediging tegen angst om jezelf te laten zien
Het idee van Kohut dat je je moet beschermen tegen sommige opvattingen van een therapeut vind ik bijzonder nuttig. Ik ben het helemaal met hem eens dat weerstand vanwege opdringerig of grensoverschrijdend gedrag van een therapeut voorkomen moet worden. Daar moet je je tegen beschermen.

Mijn indruk is dat Kohut een erg vriendelijke, meegaande en empathische therapeut was, die cliënten zeer respecteerde en een bijzonder goed gevoel over zichzelf kon geven. Daartegenover denk ik dat iemand wel wat te weinig geconfronteerd werd met zichzelf in een dergelijke therapie. Ik heb zelf enkele minder prettige neigingen waardoor ik me afvraag of ik genoeg gebaat zou zijn bij een al te meegaande therapeut.

Kohut heeft zijn ideeën in mijn ogen ook wat erg ver doorgetrokken. Zijn manier van denken geeft toch wel een karikaturale voorstelling van de psychoanalyse. Naar mijn idee kan een goede psychoanalyticus je leren om sterker te worden en problemen en emoties van anderen aan te kunnen zodat je je zo ie zo minder hoeft te verdedigen of te beschermen en anderen meer kan steunen. Therapie kan pas echt genezen als je ook je innerlijke weerstanden overwint en de angst om jezelf bloot te geven en te laten zien, leert verdragen.

Ik zie wat dat betreft ook een verschil in het overwinnen van verdedigingmechanismen die jezelf beperken om jezelf te uiten enerzijds, en jezelf beschermen tegen grensoverschrijdend gedrag van een therapeut anderzijds. Freud (1965) gebruikte zijn techniek van vrije associatie niet om zijn normen op te dringen aan de cliënt, maar om de cliënt de angstige vrijheid te geven om zich persoonlijk met al zijn meer en minder goede kanten te laten zien.

De techniek zelf is niet per se grensoverschrijdend of opdringerig, maar het kan wel zo overkomen als de therapeut zijn eigen normen voor waarheid aanneemt en laat doorklinken. In dat laatste geval ontstaat er weerstand tegen de therapeut die inderdaad weinig productief zal zijn. De nuance tussen verdedigingsmechanismen en beschermingsmechanismen vind ik dan ook een zeer waardevolle aanvulling.

Over het verdedigen tegen de angst om je zelf te laten zien, zou ik je graag nog veel meer willen vertellen. Ik kom dan uit bij een van mijn lievelingstherapeuten, David Malan.

Blanchefleur Johnston  Blanchefleur Johnston

Literatuur
Freud, S. (1965/1910). The Origin en Development of Psychoanalysis. Washington: Gateway.
Kohut, H. (1984) How does analysis cure? Chicago: Chicago Press.
Zelf op zoek naar therapie? Ik help je graag. Kijk eens op mijn site Psy-Image of doe de zelfbeeldtest van Psy-Image