55. Trauma als gevolg van inbeelding of suggestie

Hoe kan therapie genezen 55.

Sommige wetenschappers menen dat veel trauma’s in de jeugd eerder het gevolg zijn van inbeelding of fantasie dan van werkelijke, traumatische gebeurtenissen. Ik heb er zelf tamelijk veel moeite mee om zo te denken. Ik zie voor me hoe er nog steeds gedragswetenschappers bezig zijn een geïsoleerd stukje brein te bestuderen. Dat zijn misschien dezelfde wetenschappers die denken dat emotionele problemen ergens tussen je oren zitten.

Toch wil ik het idee dat trauma’s het gevolg kunnen zijn van inbeelding of fantasie verder toelichten, omdat het een belangrijke gedachtegang vertegenwoordigt. Je komt het nog regelmatig tegen bij bepaalde wetenschappers en psychologen.

De wetenschapper Merckelbach heeft bijvoorbeeld sterk het idee dat trauma’s te maken hebben met een grote fantasie of inbeeldingsvermogen. Hij legt zijn idee over oorzaken van jeugdtrauma’s uit in het artikel ‘Waar dissociatie vandaan komt, het schemergebied tussen waken en slapen’ (Van der Kloet en Merckelbach, 2010).

Het komt er op neer dat een jeugdtrauma volgens hem vaak geen trauma is, maar een gevolg van suggesties door een therapeut bij mensen die daar gevoelig voor zijn. Hij gaat er daarbij vanuit dat er een verband is tussen gevoeligheid voor suggestie en het vermogen tot dissociëren. Voor ik zijn bijzondere redenatie weergeef, zal ik eerst kort uitleggen wat dissociëren is.

Dissociatie kun je zien als het afstand creëren naar of afsplitsen van je gevoel zodat je het op dat moment niet hoeft te voelen. Dit wordt gezien als een verdedigingsmechanisme of afweermechanisme tegen nare emotionele of fysieke gevoelens (Freud, 1965). Dissociatie komt in lichte vorm bij iedereen wel voor, maar vooral, en in veel grotere mate, bij cliënten met ernstige psychische klachten. Het komt ook veel voor bij traumatische gebeurtenissen.

Dissociatie en automatische processen

Merckelbach twijfelt er echter aan of dissociatie een verdedigingsmechanisme is. Hij veronderstelt dat dissociatie eigenlijk een vrij normaal proces is. Iedereen doet dit in meer of mindere mate. Veel processen zijn gedissocieerd of afgesplitst. Ze vinden automatisch plaatst en dat is maar goed ook. Lopen, schrijven, typen, fietsen, sporten, autorijden kunnen we het best als we er niet bij hoeven nadenken.

Sommige mensen kunnen volgens Merckelbach veel makkelijker dissociëren dan anderen mensen. Zij kunnen veel processen onbewust of automatisch laten verlopen. Ze kunnen zich makkelijk overgeven en automatisch doen wat er gezegd wordt zonder er bij na te denken. Dit zijn vaak mensen die ook gevoelig zijn voor hypnose en suggesties, en vaak fantasierijk kunnen vertellen over hun verleden. Bij cliënten met ernstige psychische klachten komt deze combinatie van dissociatie, gevoeligheid voor suggesties en een beeldende fantasie veel voor.

De redenatie is dan dat deze cliënten zo gevoelig zijn voor suggestie dat ze therapeuten bijna onvoorwaardelijk geloven. De suggestie van de therapeut dat iemand door de opvoeding zwaar beschadigd kan zijn, roept bij dit type cliënten soms heftige reacties op. Dit wordt dan door therapeut als bewijs gezien dat de cliënt als het kind inderdaad getraumatiseerd is geraakt.

Merckelbach zegt dat trauma’s op deze manier makkelijk kunnen worden aangepraat via therapie. Of te wel, hij gaat er vanuit dat veel jeugdtrauma’s vooral voortkomen uit een rijke fantasie, gevoeligheid en verbeelding van kinderen.

In andere woorden, een cliënt is niet vatbaar voor suggesties omdat hij kwetsbaar is vanwege eerdere trauma’s zoals andere therapeuten menen. De cliënt is vatbaar voor suggesties omdat hij van nature al gevoelig en fantasierijk is. De emotionele problemen en trauma’s ontstaan daarbij door een te grote verbeelding van wat er werkelijk gebeurd is.

Door de suggestibiliteit en gevoeligheid van de cliënt worden relatief gewone gebeurtenissen, zoals afwijzing door een dierbare of te weinig aandacht van ouders, tot trauma’s benoemd. Trauma’s kunnen volgens hem daarom juist worden aangepraat of gesuggereerd.

Ik vind het belangrijk dat iedereen voor zich de woorden en ideeën van anderen op waarde weet te schatten. Ik noem zijn ideeën ook omdat hij volgens mij wel iets belangrijks toevoegt aan het begrip van verwerking van emoties. Ik laat Merckelbach nog even verder aan het woord. Hij gaat namelijk nog een stap verder en komt met een eenvoudige, interessante oplossing voor trauma’s.

Blanchefleur Johnston    Blanchefleur Johnston

Literatuur
Freud, S. (1965/1910). The Origin en Development of Psychoanalysis. Washington: Gateway Editions.
Kloet, D. van der, en Merckelbach, H.I.J.G. (2010). Waar dissociatie vandaan komt –  het schemergebied tussen waken en slapen, GZ-psychologie 7 (nov., 12 -21).

Advertenties

52. Succes van EMDR bij allerlei psychische klachten

Hoe kan therapie genezen 52.

Over het succes van EMDR is Shapiro (2004) zeer enthousiast. Het succes beperkt zich volgens haar niet tot een duidelijk gediagnosticeerd trauma. Onderliggende, onbewuste trauma’s kunnen ook bewerkt worden met EMDR. Door de vorm van vrije associaties tijdens de EMDR procedure kunnen er spontane andere herinneringen opkomen. Die herinneringen hebben een direct emotioneel verband met het huidige trauma.

De behandeling richt zich dan ook niet alleen op het huidige trauma, maar ook op alle spontane, emotioneel geladen herinneringen die er mee samenhangen. Zo kun je ook trauma’s van vroeger op het spoor komen en behandelen.

Volgens Shapiro kan bovendien bijna elke vorm van lijden of psychische klachten teruggevoerd worden op eerdere ervaringen, en kan het geheeld worden met behulp van EMDR. Shapiro gebruikt EMDR ook bij bijvoorbeeld bij het leren omgaan met en accepteren van levensbedreigende ziekten, omgaan met handicaps, ouder worden en doodgaan.

Ook voor bepaalde pijnklachten ziet ze mogelijkheden met EMDR. Shapiro (2004) geeft enkele voorbeelden waarbij EMDR hielp om onbegrepen pijnklachten te behandelen. Clinici hebben namelijk vaker gevonden dat de oorzaak van fysieke pijn een traumatische herinnering bleek te zijn. In meerdere gevallen bleek dat fysieke pijn verdween toen een traumatische herinnering met EMDR werd behandeld.

EMDR bij fysieke pijnklachten

Het fascineert me enorm hoe pijnklachten en emotionele herinneringen kunnen samenhangen. Ik ga daarom graag in op een voorbeeld dat Shapiro in haar boek beschrijft. Ze vertelt hoe EMDR geholpen heeft bij een man met pijnklachten in zijn rechterschouder. Deze man had al jarenlang last van schouderpijn. Op een gegeven moment kwam hij bij een therapeut voor behandeling van paniekklachten en het niet meer durven autorijden. De therapeut koos er voor om de klachten met EMDR te benaderen.

Tijdens de behandeling herinnerde de man zich dat hij de pijn in zijn rechterschouder voor het eerst had gekregen tijdens een auto-ongeluk. Terwijl tijdens de EMDR behandeling de herinnering van het auto-ongeluk werd behandeld, ontspande zijn rechterschouder op een gegeven moment volledig. De pijn en spasme verdwenen geheel en kwamen niet meer terug.

Toen ik dit las, kwam er bij mij een spontane associatie boven. Het deed me sterk denken aan de psychotherapie van Heijligenberg (2010) bij onbegrepen lichamelijke pijnklachten. Ik pakte zijn boek ‘Begrijp je pijn’ erbij en keek of ik het voorbeeld met zijn methode nog beter kon begrijpen. Volgens Heijligenberg kan een bepaalde gedachte of voornemen namelijk leiden tot een langdurige pijn of verkramping ergens in je lichaam (zie blog 30, het genezen van onverklaarbare pijnklachten).

In de termen van Heijligenberg zou deze man van zijn pijnklachten afgekomen zijn doordat hij zich tijdens de EMDR-procedure bewust werd van een voornemen. Heijligenberg legt duidelijk uit welk voornemen past bij pijn in de rechterschouder. Hij beschrijft dat als volgt. ‘De ander heeft iets gedaan wat voor jou heel naar is. Je bent er door geraakt. Je had niet verwacht dat iemand zo gevoelloos met jou zou omgaan. Je bent er kwaad om. Je bedenkt nu manieren om de ander te laten weten hoe kwaad je bent.’

Je kunt je vast voorstellen dat dit soort gedachten inderdaad bij deze man na het auto-ongeluk zijn opgekomen. Die gedachten kunnen zichzelf zelfs lange tijd ergens hebben vastgezet. Mogelijk heeft de man uiteindelijk tijdens emotionele verwerking van zijn angsten en het ongeluk door EMDR vervolgens ook zijn bijkomende nare gedachten en boosheid kunnen loslaten. In andere woorden, zijn kwaadheid over het ongeluk en zijn voornemen om verhaal te willen halen heeft hij een plek kunnen geven, waardoor ook de verkramping van zijn schouder verdween.

Het klinkt je misschien toch nog vreemd in de oren dat schouderpijn en een gedachte met elkaar te maken kunnen hebben. Toch meen ik net als Heijligenberg dat veel pijnklachten op die manier beter begrepen kunnen worden. Verwerking van trauma en emoties gebeurt niet alleen in de hersenen, het hele lichaam is er bij betrokken.

Ik voeg graag de kennis van meerdere therapeuten samen tot een steeds beter begrip van wat er eigenlijk gebeurt in iemands brein én lichaam tijdens verwerking van herinneringen en trauma’s. Daarmee kom ik op het mogelijke werkingsmechanismen van EMDR bij traumaverwerking.

Blanchefleur Johnston     Blanchefleur Johnston

Literatuur
Heijligenberg, P. (2010). Begrijp je pijn. Een nieuwe behandelmethode voor medisch niet-verklaarbare lichaamspijnen. Deventer: Uitgeverij Ankh-Hermes.
Shapiro, F. and Forrest, M.S. (2004). EMDR, the breakthrough therapy for overcoming anxiety, stress, and trauma. New York: Basic Books.