52. Succes van EMDR bij allerlei psychische klachten

Hoe kan therapie genezen 52.

Over het succes van EMDR is Shapiro (2004) zeer enthousiast. Het succes beperkt zich volgens haar niet tot een duidelijk gediagnosticeerd trauma. Onderliggende, onbewuste trauma’s kunnen ook bewerkt worden met EMDR. Door de vorm van vrije associaties tijdens de EMDR procedure kunnen er spontane andere herinneringen opkomen. Die herinneringen hebben een direct emotioneel verband met het huidige trauma.

De behandeling richt zich dan ook niet alleen op het huidige trauma, maar ook op alle spontane, emotioneel geladen herinneringen die er mee samenhangen. Zo kun je ook trauma’s van vroeger op het spoor komen en behandelen.

Volgens Shapiro kan bovendien bijna elke vorm van lijden of psychische klachten teruggevoerd worden op eerdere ervaringen, en kan het geheeld worden met behulp van EMDR. Shapiro gebruikt EMDR ook bij bijvoorbeeld bij het leren omgaan met en accepteren van levensbedreigende ziekten, omgaan met handicaps, ouder worden en doodgaan.

Ook voor bepaalde pijnklachten ziet ze mogelijkheden met EMDR. Shapiro (2004) geeft enkele voorbeelden waarbij EMDR hielp om onbegrepen pijnklachten te behandelen. Clinici hebben namelijk vaker gevonden dat de oorzaak van fysieke pijn een traumatische herinnering bleek te zijn. In meerdere gevallen bleek dat fysieke pijn verdween toen een traumatische herinnering met EMDR werd behandeld.

EMDR bij fysieke pijnklachten

Het fascineert me enorm hoe pijnklachten en emotionele herinneringen kunnen samenhangen. Ik ga daarom graag in op een voorbeeld dat Shapiro in haar boek beschrijft. Ze vertelt hoe EMDR geholpen heeft bij een man met pijnklachten in zijn rechterschouder. Deze man had al jarenlang last van schouderpijn. Op een gegeven moment kwam hij bij een therapeut voor behandeling van paniekklachten en het niet meer durven autorijden. De therapeut koos er voor om de klachten met EMDR te benaderen.

Tijdens de behandeling herinnerde de man zich dat hij de pijn in zijn rechterschouder voor het eerst had gekregen tijdens een auto-ongeluk. Terwijl tijdens de EMDR behandeling de herinnering van het auto-ongeluk werd behandeld, ontspande zijn rechterschouder op een gegeven moment volledig. De pijn en spasme verdwenen geheel en kwamen niet meer terug.

Toen ik dit las, kwam er bij mij een spontane associatie boven. Het deed me sterk denken aan de psychotherapie van Heijligenberg (2010) bij onbegrepen lichamelijke pijnklachten. Ik pakte zijn boek ‘Begrijp je pijn’ erbij en keek of ik het voorbeeld met zijn methode nog beter kon begrijpen. Volgens Heijligenberg kan een bepaalde gedachte of voornemen namelijk leiden tot een langdurige pijn of verkramping ergens in je lichaam (zie blog 30, het genezen van onverklaarbare pijnklachten).

In de termen van Heijligenberg zou deze man van zijn pijnklachten afgekomen zijn doordat hij zich tijdens de EMDR-procedure bewust werd van een voornemen. Heijligenberg legt duidelijk uit welk voornemen past bij pijn in de rechterschouder. Hij beschrijft dat als volgt. ‘De ander heeft iets gedaan wat voor jou heel naar is. Je bent er door geraakt. Je had niet verwacht dat iemand zo gevoelloos met jou zou omgaan. Je bent er kwaad om. Je bedenkt nu manieren om de ander te laten weten hoe kwaad je bent.’

Je kunt je vast voorstellen dat dit soort gedachten inderdaad bij deze man na het auto-ongeluk zijn opgekomen. Die gedachten kunnen zichzelf zelfs lange tijd ergens hebben vastgezet. Mogelijk heeft de man uiteindelijk tijdens emotionele verwerking van zijn angsten en het ongeluk door EMDR vervolgens ook zijn bijkomende nare gedachten en boosheid kunnen loslaten. In andere woorden, zijn kwaadheid over het ongeluk en zijn voornemen om verhaal te willen halen heeft hij een plek kunnen geven, waardoor ook de verkramping van zijn schouder verdween.

Het klinkt je misschien toch nog vreemd in de oren dat schouderpijn en een gedachte met elkaar te maken kunnen hebben. Toch meen ik net als Heijligenberg dat veel pijnklachten op die manier beter begrepen kunnen worden. Verwerking van trauma en emoties gebeurt niet alleen in de hersenen, het hele lichaam is er bij betrokken.

Ik voeg graag de kennis van meerdere therapeuten samen tot een steeds beter begrip van wat er eigenlijk gebeurt in iemands brein én lichaam tijdens verwerking van herinneringen en trauma’s. Daarmee kom ik op het mogelijke werkingsmechanismen van EMDR bij traumaverwerking.

Blanchefleur Johnston     Blanchefleur Johnston

Literatuur
Heijligenberg, P. (2010). Begrijp je pijn. Een nieuwe behandelmethode voor medisch niet-verklaarbare lichaamspijnen. Deventer: Uitgeverij Ankh-Hermes.
Shapiro, F. and Forrest, M.S. (2004). EMDR, the breakthrough therapy for overcoming anxiety, stress, and trauma. New York: Basic Books.

Advertenties

10. Genezen door overwinnen van innerlijke weerstanden

Hoe kan therapie genezen 10.

Freud heeft zoveel ideeën ontwikkeld en beschreven dat het eigenlijk onmogelijk is om de kern er uit te halen. Toch wil ik proberen een nog wat preciezer beeld te schetsen van zijn genezingsmethode en de problemen die verborgen wensen met zich meebrengen (zie vorige blog). Het idee dat symptomen en klachten een vermomming kunnen zijn van een onderdrukte herinnering of verlangen heeft namelijk grote consequenties voor de therapie en de genezing van die symptomen.

Volgens Freud (1965) kan genezing van het symptomen uiteindelijk tot stand komen als een onderdrukte herinnering weer onderdeel kan worden van bewuste mentale deel van de hersenen. Het eerdere psychische conflict komt weer boven dat men wilde vermijden, maar het kan nu op een makkelijkere manier opgelost worden.

Het bewust worden van die herinnering of wens veronderstelt wel het overwinnen van een behoorlijke weerstand, namelijk het alsnog onder ogen durven zien van de pijnlijke ervaringen en het verlangen dat zorgde voor het psychische conflict. In andere woorden, een van de sleutelingrediënten van therapie is het bewust worden van beschamende of pijnlijke emoties vanwege verborgen verlangens.

Om deze pijnlijke herinneringen naar boven te halen, ontwikkelde Freud de techniek van vrije associatie. Met behulp van deze techniek kan een cliënt in zijn eigen tempo leren om de spontaan in hem opkomende gedachten steeds vaker toe te laten, te erkennen en uiteindelijk te uiten.

Voor het genezen van psychische klachten moet je dus eerst het psychische conflict dat onderdrukt wordt op tafel zien te krijgen en vervolgens moetje leren om met dat psychische conflict op een goede manier om te gaan.

Het psychische conflict bestaat eigenlijk omdat je normale, maar wel lastige, kinderlijke of erotische verlangens en behoeftes hebt, die om vervulling of oplossing vragen. Een goede manier betekent dan vooral dat je erkent dat je deze wensen hebt, dat ze er mogen zijn en dat je ze eventueel kunt bevredigen, of verplaatsen bijvoorbeeld door sublimatie, het omzetten in creatieve energie.

De machtige analytische therapeut

Freud heeft zijn ideeën en ervaringen ook op een geweldige en fantasierijke manier gepresenteerd. Ik ben zelf zeer gecharmeerd geraakt van zijn manier van denken. Ik vind het dapper, maar tegelijkertijd ook wel gevaarlijk wat hij bedacht. Ik wil je nu toch iets vertellen van mijn fantasieën op dit terrein waardoor ik wat bedenkingen heb gekregen. 

Ik heb me eens voorgesteld hoe dat zou gaan zo’n psychoanalytische behandeling waarbij je op een bank gaat liggen en zomaar moet gaan vertellen wat er in je omgaat. Want zo ging dat toen volgens mij. Freud had de techniek bedacht van vrije associatie om toegang te krijgen tot onderwerpen die iemand lastig of schaamtevol vond om te bespreken.

Ik stelde me het zo voor. Je komt als vrouw bij een mannelijke therapeut. Je moet op een bank gaan liggen en alles maar vertellen wat er in je opkomt, zonder censuur. Je moet je stapje voor stapje helemaal bloot geven. Wat denk je dat er dan gebeurt? Je moet je als vrouw overgeven aan iemand die in jouw ogen alle macht krijgt om maar met jou te doen wat hij wil. Als ik me dat alleen al voorstel krijg ik op slag een opwindend gevoel. Ik zou me letterlijk en figuurlijk moeten blootgeven. Vind je het gek dat ik dan lichamelijke, seksuele gevoelens krijg?

Dat komt volgens mij niet omdat de problemen waarvoor ik kom seksueel van aard zijn. Ik denk dat het komt door de machtspositie waarin ik als vrouw geplaatst wordt, waardoor automatisch dat soort gevoelens opgeroepen worden, bij mij althans wel.

Wat ik wil zeggen, is dat ik het gevoel heb gekregen dat Freud die gevoelens eigenlijk door zijn techniek zelf opriep. Hij kreeg er een probleem bij, namelijk dat de cliënte na een tijdje als vanzelf over de erotische gevoelens begon te vertellen die door haar liggende positie ten overstaande van een machtige mannelijke therapeut werden opgeroepen.

Het is natuurlijk mogelijk dat het kunnen toestaan, uitspreken en doorwerken van deze erotische, beschamende en soms vernederende gevoelens een diepgaande therapeutische werking kunnen hebben. Mijn vraag is wel of het ook nodig is om zover te gaan. Ik moet je toegeven dat ik het tamelijk eng vind, maar dat zegt misschien meer iets over mijzelf, en vooral over mijn trots of schaamte, dan over de geneeskracht van deze therapie.

Het genot van vernedering

In andere woorden, psychoanalytische therapie volgens Freud kan in mijn ogen behoorlijk gevaarlijk en zelfs schadelijk zijn. Het kan bijvoorbeeld sterke gevoelens van schaamte en vernedering oproepen, die vervolgens hopelijk in de therapie worden verwerkt en doorgewerkt. Bij andere psychoanalytici kom ik af en toe ook de opvatting tegen dat analyse een gevaarlijke component heeft.

Lacan (Leader, 2012) benoemde het verschijnsel dat een therapie gevoelens van erotisch verlangen en vernedering kan bewerkstelligen ‘erotomanie mortifiante’ of wel vernederde erotomanie. Erotomanie betekent dat een cliënt een speciale unieke, hardnekkige verslavende liefde gaat ervaren voor een ander.

Door de vorm en structuur van langdurige psychoanalytische georiënteerde therapieën ontstaat er een speciale band met de therapeut, die door de cliënt op allerlei manieren wordt uitgelegd, die vernederde effecten heeft. De prijs daarvan kan zijn dat de cliënt lange tijd tot een passieve, inerte houding vervalt in aanbidding en met erotische gevoelens voor de therapeut.

Dit kan volgens Lacan op zich sterke therapeutisch effecten hebben. Het schept stabiliteit. Het biedt oefening om met afwijzing, frustratie en vernedering om te gaan. En het kan een bevrijding betekenen van de seksuele energie die bij andere relaties of als vernieuwde creativiteit kan worden ingezet. Leader (2012) vertelde in dat kader dat sommige van deze therapieën soms tientallen jaren of een leven lang duren en emotioneel intensiever ervaren kunnen worden dan een huwelijk. Een leven lang therapie, ik vraag me toch af of dat de bedoeling is.

Blanchefleur Johnston  Blanchefleur Johnston


Literatuur
Freud, S. (1965/1910). The Origin en Development of Psychoanalysis. Washington: Gateway Editons.
Leader, D. (2012) Wat is waanzin? Amsterdam: de Bezige Bij.