53. Werkingsmechanisme van EMDR?

Hoe kan therapie genezen 53.

Uit veel verschillend onderzoek blijkt dat EMDR inderdaad een heel effectieve therapie is bij traumaverwerking. Naar het werkingsmechanisme van EMDR wordt volop onderzoek gedaan (Shapiro, 2004). Het werkingsmechanisme is echter nog niet precies bekend.

Onderzoekers vonden dat er door de afleidende oogbewegingen een beroep wordt gedaan op het werkgeheugen. Dit kan gunstig werken omdat de pijnlijkheid van het herbeleven van emoties, dat een belangrijk onderdeel is van de procedure, wordt afgezwakt. De herbeleving is daardoor mogelijk minder heftig dan bij meer directe vormen van traumaverwerking.

Er werd ook gevonden dat oogbewegingen de toegankelijkheid van herinneringen kunnen verbeteren en dat ze automatisch tot lichamelijke ontspanning leiden. Het toelaten van emoties en tegelijkertijd ontspannen kan de verwerking bevorderen. De procedure staat toe dat er op een spontane manier nieuwe inzichten, associaties en emoties opkomen, net als bij de vrije associatie-techniek van Freud. In plaats van de herinnering te bespreken en al pratend door te werken, vindt er volgens Shapiro (2004) daarbij een verwerking plaats op een dieper fysiologisch niveau.

Als je naar de volledige procedure van EMDR kijkt, valt er nog iets anders op. Een belangrijke stap in de procedure richt zich op het formuleren van positieve, functionele cognitieve gedachten die de oude disfunctionele gedachten gaan vervangen. Er is meer nodig dan alleen het herbeleven met behulp van oogbewegingen, namelijk een verandering van innerlijke houding ten opzichte van de gebeurtenis.

Bij EMDR lijkt er door het op een bepaalde manier aangaan van moeilijke of pijnlijke herinneringen een proces op gang te komen, waarna er een spontaan loslaten van angst of boosheid volgt, en er een natuurlijke ontspanning en een verbeterd contact tot stand komt.

Het lijkt erop dat bepaalde oogbewegingen deze positieve verandering bevorderen of vergemakkelijken. Het werkingsmechanisme of sleutelingrediënt van EMDR zou ik daarom beschrijven als de combinatie van oogbewegingen, spontane nieuwe associaties en een innerlijke verandering ten opzichte van de traumatische gebeurtenis.


Bevorderen van een bevrijdend proces

Het proces van loslaten en uiteindelijk kunnen ontspannen doet me denken aan de bevrijdende, gouden momenten van inzicht bij therapeuten als Heijligenberg (2010), Malan (1983) en Byron Katie (2002) waar ik het eerder over had (zie blog 37 over die bevrijdende, gouden momenten van inzicht).

Bevrijdende momenten zijn die momenten waarop cliënten zich iets realiseren over een trauma of gebeurtenis. Het gaat daarbij om een doorleefd inzicht en besef dat een ander die jou mogelijk heeft beschadigd door bepaalde dingen te doen of na te laten, niet de echte oorzaak is van de pijn.

De echte oorzaak van psychische pijn ligt niet bij de ander. Er heeft niemand schuld. De pijn blijft bestaan vanwege het onbewust herhalen van bepaald vermijdingsgedrag naar aanleiding van een traumatische periode. Het heeft te maken met het vermijden van moeilijke, akelige gevoelens die soms heel moeilijk zijn om aan te gaan of te verdragen.

Ik heb het over bijna niet te verdragen gevoelens van afgewezen, bedrogen, vernederd, beschaamd of in de steek gelaten zijn. Het is haast een natuurlijke reactie om die gevoelens in eerste instantie niet te toe te laten, en ze te vermijden omdat ze als te overweldigend worden ervaren.

Het lastigste probleem bij het vermijden van een trauma of pijnlijke herinneringen is echter dat dit heel vaak onbewust gebeurt, oftewel dat iemand er zelf geen weet van heeft. Dat is misschien ook de grootste uitdaging voor therapeuten: om manieren te verzinnen om te helpen om moeilijke dingen aan te gaan waarvan iemand vaak niet eens weet dat hij ze uit de weggaat.

Blanchefleur Johnston   Blanchefleur Johnston

Literatuur

Byron, K. (2002). Vier vragen die je leven veranderen. Utrecht: Spectrum.
Heijligenberg, P. (2010). Begrijp je pijn. Een nieuwe behandelmethode voor medisch niet-verklaarbare lichaamspijnen. Deventer: Uitgeverij Ankh-Hermes.
Malan, D.H. (1983). Individuele psychotherapie. Houten: Bohn, Stafleu, van Loghum.
Shapiro, F. and Forrest, M.S. (2004). EMDR, the breakthrough therapy for overcoming anxiety, stress, and trauma. New York: Basic Books.

Advertenties

10. Genezen door overwinnen van innerlijke weerstanden

Hoe kan therapie genezen 10.

Freud heeft zoveel ideeën ontwikkeld en beschreven dat het eigenlijk onmogelijk is om de kern er uit te halen. Toch wil ik proberen een nog wat preciezer beeld te schetsen van zijn genezingsmethode en de problemen die verborgen wensen met zich meebrengen (zie vorige blog). Het idee dat symptomen en klachten een vermomming kunnen zijn van een onderdrukte herinnering of verlangen heeft namelijk grote consequenties voor de therapie en de genezing van die symptomen.

Volgens Freud (1965) kan genezing van het symptomen uiteindelijk tot stand komen als een onderdrukte herinnering weer onderdeel kan worden van bewuste mentale deel van de hersenen. Het eerdere psychische conflict komt weer boven dat men wilde vermijden, maar het kan nu op een makkelijkere manier opgelost worden.

Het bewust worden van die herinnering of wens veronderstelt wel het overwinnen van een behoorlijke weerstand, namelijk het alsnog onder ogen durven zien van de pijnlijke ervaringen en het verlangen dat zorgde voor het psychische conflict. In andere woorden, een van de sleutelingrediënten van therapie is het bewust worden van beschamende of pijnlijke emoties vanwege verborgen verlangens.

Om deze pijnlijke herinneringen naar boven te halen, ontwikkelde Freud de techniek van vrije associatie. Met behulp van deze techniek kan een cliënt in zijn eigen tempo leren om de spontaan in hem opkomende gedachten steeds vaker toe te laten, te erkennen en uiteindelijk te uiten.

Voor het genezen van psychische klachten moet je dus eerst het psychische conflict dat onderdrukt wordt op tafel zien te krijgen en vervolgens moetje leren om met dat psychische conflict op een goede manier om te gaan.

Het psychische conflict bestaat eigenlijk omdat je normale, maar wel lastige, kinderlijke of erotische verlangens en behoeftes hebt, die om vervulling of oplossing vragen. Een goede manier betekent dan vooral dat je erkent dat je deze wensen hebt, dat ze er mogen zijn en dat je ze eventueel kunt bevredigen, of verplaatsen bijvoorbeeld door sublimatie, het omzetten in creatieve energie.

De machtige analytische therapeut

Freud heeft zijn ideeën en ervaringen ook op een geweldige en fantasierijke manier gepresenteerd. Ik ben zelf zeer gecharmeerd geraakt van zijn manier van denken. Ik vind het dapper, maar tegelijkertijd ook wel gevaarlijk wat hij bedacht. Ik wil je nu toch iets vertellen van mijn fantasieën op dit terrein waardoor ik wat bedenkingen heb gekregen. 

Ik heb me eens voorgesteld hoe dat zou gaan zo’n psychoanalytische behandeling waarbij je op een bank gaat liggen en zomaar moet gaan vertellen wat er in je omgaat. Want zo ging dat toen volgens mij. Freud had de techniek bedacht van vrije associatie om toegang te krijgen tot onderwerpen die iemand lastig of schaamtevol vond om te bespreken.

Ik stelde me het zo voor. Je komt als vrouw bij een mannelijke therapeut. Je moet op een bank gaan liggen en alles maar vertellen wat er in je opkomt, zonder censuur. Je moet je stapje voor stapje helemaal bloot geven. Wat denk je dat er dan gebeurt? Je moet je als vrouw overgeven aan iemand die in jouw ogen alle macht krijgt om maar met jou te doen wat hij wil. Als ik me dat alleen al voorstel krijg ik op slag een opwindend gevoel. Ik zou me letterlijk en figuurlijk moeten blootgeven. Vind je het gek dat ik dan lichamelijke, seksuele gevoelens krijg?

Dat komt volgens mij niet omdat de problemen waarvoor ik kom seksueel van aard zijn. Ik denk dat het komt door de machtspositie waarin ik als vrouw geplaatst wordt, waardoor automatisch dat soort gevoelens opgeroepen worden, bij mij althans wel.

Wat ik wil zeggen, is dat ik het gevoel heb gekregen dat Freud die gevoelens eigenlijk door zijn techniek zelf opriep. Hij kreeg er een probleem bij, namelijk dat de cliënte na een tijdje als vanzelf over de erotische gevoelens begon te vertellen die door haar liggende positie ten overstaande van een machtige mannelijke therapeut werden opgeroepen.

Het is natuurlijk mogelijk dat het kunnen toestaan, uitspreken en doorwerken van deze erotische, beschamende en soms vernederende gevoelens een diepgaande therapeutische werking kunnen hebben. Mijn vraag is wel of het ook nodig is om zover te gaan. Ik moet je toegeven dat ik het tamelijk eng vind, maar dat zegt misschien meer iets over mijzelf, en vooral over mijn trots of schaamte, dan over de geneeskracht van deze therapie.

Het genot van vernedering

In andere woorden, psychoanalytische therapie volgens Freud kan in mijn ogen behoorlijk gevaarlijk en zelfs schadelijk zijn. Het kan bijvoorbeeld sterke gevoelens van schaamte en vernedering oproepen, die vervolgens hopelijk in de therapie worden verwerkt en doorgewerkt. Bij andere psychoanalytici kom ik af en toe ook de opvatting tegen dat analyse een gevaarlijke component heeft.

Lacan (Leader, 2012) benoemde het verschijnsel dat een therapie gevoelens van erotisch verlangen en vernedering kan bewerkstelligen ‘erotomanie mortifiante’ of wel vernederde erotomanie. Erotomanie betekent dat een cliënt een speciale unieke, hardnekkige verslavende liefde gaat ervaren voor een ander.

Door de vorm en structuur van langdurige psychoanalytische georiënteerde therapieën ontstaat er een speciale band met de therapeut, die door de cliënt op allerlei manieren wordt uitgelegd, die vernederde effecten heeft. De prijs daarvan kan zijn dat de cliënt lange tijd tot een passieve, inerte houding vervalt in aanbidding en met erotische gevoelens voor de therapeut.

Dit kan volgens Lacan op zich sterke therapeutisch effecten hebben. Het schept stabiliteit. Het biedt oefening om met afwijzing, frustratie en vernedering om te gaan. En het kan een bevrijding betekenen van de seksuele energie die bij andere relaties of als vernieuwde creativiteit kan worden ingezet. Leader (2012) vertelde in dat kader dat sommige van deze therapieën soms tientallen jaren of een leven lang duren en emotioneel intensiever ervaren kunnen worden dan een huwelijk. Een leven lang therapie, ik vraag me toch af of dat de bedoeling is.

Blanchefleur Johnston  Blanchefleur Johnston


Literatuur
Freud, S. (1965/1910). The Origin en Development of Psychoanalysis. Washington: Gateway Editons.
Leader, D. (2012) Wat is waanzin? Amsterdam: de Bezige Bij.