12. Verdedigingsmechanismen of beschermingsmechanismen?

Hoe kan therapie genezen 12.

Elke therapeut heeft zo zijn eigen blinde vlek die door andere therapeuten gelukkig en graag opgemerkt wordt. Zo ontwikkelt therapie zich en wordt het hopelijk steeds beter. Therapeuten bedenken steeds nieuwe en creatieve manieren waarbij oudere theorieën aangepast of verbeterd worden.

Zo heeft Kohut (1984, zie blog 3) de bekende verdedigingsmechanismen van Freud omgedoopt tot beschermingsmechanismen. Hij heeft sommige begrippen van Freud min of meer omgedraaid. De zogenaamde weerstanden en verdedigingen zijn volgens hem helemaal geen weerstanden, maar waardevolle acties om jezelf te beschermen tegen het opdringerige of grensoverschrijdend gedrag van anderen, eerst van de eerste verzorgers en ouders, later bijvoorbeeld van de therapeut die graag wil dat zijn hulp aanvaard wordt.

Vooral tijdens het uitvoeren van traditionele psychoanalyse ondervond Kohut veel weerstand en agressie van de cliënten die hij behandelde. Hij weet dit mede aan de morele standaard van de psychoanalyse dat men de waarheid onder de ogen leert zien, en het wetenschappelijke idee dat het nodig is om zich bewust te worden van allerlei onbewuste, vaak schaamtevolle gedragingen. Hij zag weerstand dan ook niet als een noodzakelijk deel van het therapieproces, maar eerder als een signaal dat de therapeut te weinig rekening houdt met de cliënt, en zich te weinig inleeft in de positie van de cliënt.

Je leren beschermen tegen grensoverschrijdend gedrag
Het normale idee dat verdedigingsmechanismen belemmeringen vormden die je moest overwinnen, kwam bij hem op de schop. Er hoefde niets overwonnen te worden, want beschermingsmechanismen waren juist functioneel en dienden om de kern, het zelf van de persoon, gezond te houden. Mensen beschermen zich volgens Kohut om goede redenen tegen problemen van anderen en dat is ook heel belangrijk als je die problemen niet kunt dragen of er geen raad mee weet

Kohut neemt deze beschermingsmechanismen zeer serieus en ziet ze als onderdeel van het gedrag waar hij begrip voor heeft. Juist begrip en het rekening houden hoe de ander is met al zijn manieren om zich te beschermen, kan bijdragen aan genezing. Het af en toe per ongeluk te weinig rekening houden met de cliënt is overigens wel inherent aan het therapieproces.

Fouten maken in het proces is op zichzelf geen probleem. Een therapeut moet goed genoeg zijn, maar niet ideaal. Er zullen een steeds kleine misverstanden ontstaan en af en toe gebrekkige empathische reacties die niet traumatisch zijn. Dat biedt optimale frustratie waardoor een cliënt leert omgaan om met een feilbare wereld. Hij leert dat de therapeut niet alwetend is, dat diens begrip feilbaar is en dat zijn eigen gevoel over zichzelf toch het best te vertrouwen is.

Weerstand interpreteren als een verdediging die overwonnen moet worden in plaats van een bescherming waar rekening mee wordt gehouden, leidt volgens Kohut echter tot nodeloze fouten, frustraties, angst en wantrouwen tijdens het therapieproces.

Traditionele psychoanalyse kan volgens hem zelfs traumatisch zijn vanwege de nadruk op het op tafel leggen van allerlei pijnlijke en schaamtevolle gedachten. Kohut vergelijkt de traditionele psychoanalyse dan ook wel met het bed van Procrustus: de cliënt moet in het bed passen, en wordt gerekt of gekrompen net zolang tot die zijn weerstanden heeft overwonnen.

Verdediging tegen angst om jezelf te laten zien
Het idee van Kohut dat je je moet beschermen tegen sommige opvattingen van een therapeut vind ik bijzonder nuttig. Ik ben het helemaal met hem eens dat weerstand vanwege opdringerig of grensoverschrijdend gedrag van een therapeut voorkomen moet worden. Daar moet je je tegen beschermen.

Mijn indruk is dat Kohut een erg vriendelijke, meegaande en empathische therapeut was, die cliënten zeer respecteerde en een bijzonder goed gevoel over zichzelf kon geven. Daartegenover denk ik dat iemand wel wat te weinig geconfronteerd werd met zichzelf in een dergelijke therapie. Ik heb zelf enkele minder prettige neigingen waardoor ik me afvraag of ik genoeg gebaat zou zijn bij een al te meegaande therapeut.

Kohut heeft zijn ideeën in mijn ogen ook wat erg ver doorgetrokken. Zijn manier van denken geeft toch wel een karikaturale voorstelling van de psychoanalyse. Naar mijn idee kan een goede psychoanalyticus je leren om sterker te worden en problemen en emoties van anderen aan te kunnen zodat je je zo ie zo minder hoeft te verdedigen of te beschermen en anderen meer kan steunen. Therapie kan pas echt genezen als je ook je innerlijke weerstanden overwint en de angst om jezelf bloot te geven en te laten zien, leert verdragen.

Ik zie wat dat betreft ook een verschil in het overwinnen van verdedigingmechanismen die jezelf beperken om jezelf te uiten enerzijds, en jezelf beschermen tegen grensoverschrijdend gedrag van een therapeut anderzijds. Freud (1965) gebruikte zijn techniek van vrije associatie niet om zijn normen op te dringen aan de cliënt, maar om de cliënt de angstige vrijheid te geven om zich persoonlijk met al zijn meer en minder goede kanten te laten zien.

De techniek zelf is niet per se grensoverschrijdend of opdringerig, maar het kan wel zo overkomen als de therapeut zijn eigen normen voor waarheid aanneemt en laat doorklinken. In dat laatste geval ontstaat er weerstand tegen de therapeut die inderdaad weinig productief zal zijn. De nuance tussen verdedigingsmechanismen en beschermingsmechanismen vind ik dan ook een zeer waardevolle aanvulling.

Over het verdedigen tegen de angst om je zelf te laten zien, zou ik je graag nog veel meer willen vertellen. Ik kom dan uit bij een van mijn lievelingstherapeuten, David Malan.

Blanchefleur Johnston  Blanchefleur Johnston

Literatuur
Freud, S. (1965/1910). The Origin en Development of Psychoanalysis. Washington: Gateway.
Kohut, H. (1984) How does analysis cure? Chicago: Chicago Press.
Zelf op zoek naar therapie? Ik help je graag. Kijk eens op mijn site Psy-Image of doe de zelfbeeldtest van Psy-Image

 

Advertenties